Một người bạn cũ hỏi tôi: “Mày vẫn đọc triết à? Học mấy thứ đó để làm gì? Có kiếm ra tiền không?”

Tôi im lặng một lúc. Không phải vì không có câu trả lời — mà vì tôi đang nghĩ đến Trang Tử. Và một cái cây.

Cái cây vô dụng nhất

Trang Tử kể về một người thợ mộc đi ngang qua một cái cây khổng lồ. Thân nó xù xì, cành nó cong queo, gỗ nó mục nát. Người thợ mộc đi thẳng, không thèm dừng lại.

Đệ tử của ông thắc mắc: “Thưa thầy, sao thầy không đốn cây đó?”

Ông thợ mộc cười: “Nó vô dụng. Gỗ của nó không làm được gì cả.”

Đêm đó, cái cây hiện về trong giấc mơ của người thợ mộc và nói:

“Ông gọi tôi là vô dụng. Nhưng chính cái vô dụng ấy đã giúp tôi sống đến ngày hôm nay. Những cây hữu dụng — cây thẳng để làm cột, cây thơm để làm trầm, cây chắc để làm bàn ghế — tất cả đều đã bị các ông đốn từ lâu rồi. Tôi sống được vì tôi vô dụng. Vô dụng chính là cái dùng lớn nhất của tôi.”

Đó là “vô dụng chi dụng” — cái dùng của sự vô dụng.

Thế giới chỉ hỏi: “Có ích không?”

Tôi nghĩ về cuộc trò chuyện với người bạn.

Câu hỏi “có ích không” là câu hỏi của thời đại. Từ nhỏ, ta được dạy phải có ích. Học để có ích cho xã hội. Làm việc để có ích cho công ty. Ngay cả khi nghỉ ngơi, ta cũng phải “nghỉ ngơi có ích” — đọc sách self-help, tập thể dục, học thêm kỹ năng mới.

Một buổi chiều ngồi nhìn mây trôi bị coi là lãng phí. Một cuốn tiểu thuyết không dạy ta điều gì bị coi là vô bổ. Một cuộc trò chuyện không có mục đích bị coi là mất thời gian.

Nhưng Trang Tử hỏi ngược lại: có ích cho ai? Và theo tiêu chuẩn nào?

Cái cây vô dụng với người thợ mộc — nhưng nó có ích cho chính nó. Nó sống. Nó lớn. Nó che bóng mát cho bao sinh vật khác. Nó không cần phải chứng minh giá trị của mình với bất kỳ ai.

Vô dụng là một dạng tự do

Tôi không nói rằng ta nên sống vô trách nhiệm, lười biếng, hay từ bỏ mọi nỗ lực. Điều Trang Tử nói tinh tế hơn thế.

Ông nói rằng có những thứ không cần phải phục vụ một mục đích nào bên ngoài nó. Một buổi chiều ngồi yên không cần phải “có ích” — nó chỉ cần là một buổi chiều ngồi yên. Một tình bạn không cần phải sinh lợi — nó chỉ cần là một tình bạn.

Khi ta chỉ làm những việc “có ích”, ta đang sống theo thước đo của người khác. Ông chủ muốn ta có ích. Thuật toán muốn ta có ích. Nền kinh tế muốn ta có ích. Nhưng ta — ta muốn gì?

Đây là điểm sâu sắc nhất trong triết lý của Trang Tử: từ chối trở thành công cụ của người khác chính là hành động tự do đầu tiên. Cái cây từ chối làm gỗ. Nó chọn làm cây. Và nhờ thế, nó sống.

Tôi từng làm việc ở nơi mà mỗi phút giây của tôi đều phải “có ích” — có KPI, có báo cáo, có mục tiêu. Tôi có ích. Nhưng tôi không tự do. Tôi là gỗ tốt trong xưởng mộc — thẳng, chắc, sẵn sàng bị đốn.

Vài năm sau, tôi bắt đầu đọc những thứ “vô dụng.” Triết học. Thơ. Những cuốn sách không dạy tôi kỹ năng gì. Và tôi phát hiện ra một điều: chính những thứ vô dụng ấy đã giúp tôi đứng vững khi mọi thứ hữu dụng sụp đổ. Khi công việc mất đi, kỹ năng lỗi thời, KPI không còn nghĩa lý gì — những thứ vô dụng vẫn ở đó. Và chúng mới là thứ thực sự giúp tôi sống tiếp.

---

Thực hành

1. Mỗi tuần, làm một việc “vô dụng.”

Không phải để thư giãn. Không phải để phục hồi năng lượng cho công việc. Làm một việc mà không ai — kể cả bạn — có thể giải thích được nó “có ích” gì. Ngồi công viên nhìn người qua lại. Đọc một cuốn sách bạn sẽ không bao giờ trích dẫn. Học một thứ không giúp bạn kiếm tiền. Làm điều đó như thể nó tự biện minh cho chính nó — bởi vì nó thực sự như vậy.

2. Khi ai đó hỏi bạn làm gì, đừng chỉ kể những thứ “có ích.”

Kể về điều khiến bạn sống — không phải điều khiến bạn có giá. Tập nói: “Tôi dành thời gian cho…” thay vì “Tôi đang làm dự án…” Sự khác biệt nhỏ, nhưng nó nhắc bạn rằng bạn không phải là một công cụ.

3. Để ý đến những cái cây “vô dụng” quanh bạn.

Người bạn già không giúp bạn thăng tiến. Cuốn sách cũ không dạy bạn kỹ năng gì. Sở thích lạ lùng không ai hiểu. Đó là những cái cây của bạn. Đừng đốn chúng đi. Chúng đang giữ cho bạn sống theo cách mà những thứ hữu dụng nhất không làm được.